Przejdź do treści strony

Ruiny zamku

obraz

Budowę zamku znajdującego się w pobliżu miasta ale nie połączonego z jego systemem obronnym rozpoczął około 1300 r. ksią−żę Bolko I świdnicki. Pierwsza wzmianka o zamku pochodzi z 1321 r. Jak wyglądał ówczesny zamek – nie wiadomo. Jego fragmentynwbudowane są w dzisiejszą bryłę budowli. Najbardziej widocznym zachowanym fragmentem w dzisiejszej budowli jest gotycki, wybrzuszony mur o długości około 25 m w południowym jego skrzydle. Zamek posiadał duże walory obronne, o czym świadczy jego obrona w 1335 r. przed wojskami margrabiego morawskiego Karola, późniejszego cesarza Karola IV. Od 1351 r., gdy po miasto stało się czeskie, zamek był siedzibą starosty królewskiego. W marcu 1428 r. husyci spalili Ząbkowice i pomimo prób nie zdobyli zamku. Ponownie zamek przeżywał chwile walki podczas rządów w księstwie ziębickim Jerzego z Podiebradów, króla husyty, przeciwko któremu ogłoszono krucjatę. W 1467 r. i następnym roku zamek był wielokrotnie oblegany i kilka razy zdobyty. Ostatecznie zniszczony został podczas oblężenia w 1468 r. i od tego czasu pozostawał w ruinie. Ruinami zamku zainteresował się ponownie na pocz. XVI w. książę Karol I Podiebrad, który zlecił praskiemu architektowi – Benedyktowi Reitowi budowę nowego, renesansowego zamku, z wykorzystaniem gotyckich ruin. Nowa budowla powstawała do 1532 r., gdy wzniesiono trzy trójkondygnacyjne skrzydła, czwarte, północne zostało niedokończone. Zamek ząbkowicki jest pierwszym założeniem – rezydencją na Śląsku o regularnym planie, zrywającym z tradycją założeń gotyckich o podobnej funkcji. W jego wnętrzu utworzono kwadratowy dziedziniec otoczony krużgankami, a głównym elementem obronnym były dwie koliste, trójkondygnacyjne basteje, umieszczone na przeciwległych narożach. Zapewniły one możliwość ostrzału otoczenia wszystkich skrzydeł i przedpola zamku. Budowla była otoczona głęboką, ziemną, suchą fosą. Wjazd do zamku znajdował się pod wieżą bramną w środku skrzydła wschodniego. W jej przyziemiu znajdowała się kaplica, po lewej stronie największa sala zamku. Mury i wieżę zwieńczono attyką ze strzelnicami. Książę Karol wraz z dworem wprowadził się na zamek w 1532 r. i odtąd Ząbkowice stały się jego główną rezydencją i stolicą księstwa ziębickiego. W tym samym roku roboty przerwano, co było związane z „trwogą turecką”, w związku z tym książę nakazał rozbudowę umocnień ziemnych wokół zamku. W 1536 r. książę zmarł i nigdy już nie powrócono do robót na zamku, stąd nie dokończono północnego skrzydła. Synowie musieli zająć się spłacaniem długów po ojcu, stąd wystawiali listy zastawne, których właścicielami byli książęta legniccy, królowa węgierska Izabela Jagiellonka oraz cesarz Ferdynand I Habsburg. Dopiero w 1559 r. księstwo z zamkiem powróciły do Podiebradów. W 1569 r. księstwo został sprzedane cesarzowi i odtąd zamek był siedzibą starostów cesarskich. Szczególna rola przypadła zamkowi podczas wojny trzydziestoletniej. Miasto jak i zamek były wielokrotnie oblegane, co spowodowało jego częściowe zniszczenie. Działania o największej skali dotknęły zamek w 1646 r., gdy został opanowany przez oddział Szwedów pod dowództwem gen.Koenigsmarcka. Wkrótce Szwedzi zostali wyparci z Ząbkowic i zamek zajęli żołnierze cesarscy, którzy jednak po kilku dniach poddali się Szwedom. Szwedzi pod dowództwem generała Douglasa przygotowali zamek do obrony i aby zapewnić sobie lepsze pole ostrzału artyleryjskiego podpalili Przedmieście Kłodzkie. Dnia 1 VII 1646 r. wojska cesarskie pod dowództwem marszałka Montecuccoli rozpoczęły kolejne oblężenie zamku. Na wzgórzu koło kościoła w Sadlnie oraz na Cesarskim Wzgórzu (na południe od miasta) ustawiono ciężkie działa i rozpoczęto ostrzał. Oblężenie trwało do 13 VII 1646 r., po czym Szwedzi widząc beznadziejność dalszej obrony – skapitulowali i wyszli z zamku. W dniach 15 i 16 VII 1646 r. żołnierze cesarscy wysadzili zamek w powietrze, by znowu nie posłużył jako punkt oporu przeciwnika. Zniszczono wówczas skrzydło mieszkalne i budynki gospodarcze oraz dwie narożne basteje. Skrzydło mieszkalne odbudowano prowizorycznie po zakończonej wojnie 1651 i 1661 r., ale już nie przywrócono zamkowi funkcji warowni. Jeszcze w 1715 r. książę Henryk Józef von Auersperg, zafascynowany ruinami zamku rozpoczął prace nad jego odbudową, jednak wkrótce je zaprzestano ze względów finansowych. Do 1728 r. funkcjonowała w częściowo zrujnowanym zamku kancelaria starosty ziemskiego, później zamek opuszczono. W 1784 r. pozostałe dachy budowli strawił pożar. Zamek popadał w coraz większą ruinę. W latach 1819 i 1829 w ramach likwidacji miejskich fortyfikacji zasypano wały i fosy wokół zamku, tworząc w tym miejscu park. Właścicielami zamku była wówczas rodzina von Schlabrendorf, potem von Deym. Od II poł. XIX w. do II wojny światowej zamek był własnością prywatną i miejscem imprez kulturalnych oraz w latach 30. XX w. siedzibą muzeum miejskiego. W 1946 r. podpalono zamek. W końcu lat 50. XX w., w latach 70. XX w. oraz w latach 1994−95 prowadzono roboty zabezpieczające na zamku, jednak nie powstrzymało to procesów degradacji ruin. W 2012 r. rozpoczęto systematyczne prace rewaloryzacyjne, które mają na celu udostępnienie zamku dla turystyki i kultury. Zachowane ruiny zamku renesansowego są zbudowane na planie zbliżonym do kwadratu o wymiarach 66 x 64 m z dwoma bastejami na narożach. Wewnątrz znajduje się kwadratowy dziedziniec, który niegdyś był otoczony krużgankami, do którego wchodzi się przez najlepiej zachowaną część zamku – wieżę bramną. Na wieży, która zwieńczona jest piękną renesansową attyką, nad wejściem znajdowała się tablica fundacyjna, dzisiaj nie istniejąca oraz herb fundatora Karola I z datą 1532.

Jednostki organizacyjne