Przejdź do treści strony

Kościół św. Anny

Kościół parafialny św. Anny powstał równocześnie z miastem. Pierwsza wzmianka o kościele pochodzi z 5 I 1292 r. i występuje tam proboszcz Krystian, który był równocześnie proboszczem w Sadlnie i Ząbkowicach. Pierwsza świątynia − być może drewniana − przestała istnieć około połowy XIV w. Stało się to najprawdopodobniej w wyniku pożaru. Marcin Koblitz, autor siedemnastowiecznej kroniki miasta, przypisuje fundację nowego kościoła królowi czeskiemu Karolowi IV w 1354 r. Budowę kościoła zakończono w 1413 r. W dniu 20 III 1428 r. husyci zdobyli i spalili Ząbkowice. Pastwą płomieni padł kościół parafialny, kościół dominikanów i większość domów. Wkrótce przystąpiono do naprawy zniszczeń. Pozostawiono stare prezbiterium i dobudowano do niego nową nawę główną i nawy boczne. Prace ukończono w 1453 r. Świątynia miała wówczas wezwanie Najświętszej Marii Panny, o czym informuje nas dokument z 1446 r., a w kościele znajdowało się 17 ołtarzy. W 1507 r. wzniesiono nad zakrystią salę bractwa maryjnego, w której odbywały się msze dla jego członków. W tym samym roku zbudowano również ganek łączący kościół z krzywą wieżą, który przetrwał do 1598 r., gdy został uszkodzony, zapewne w wyniku osuwania się gruntu, i musiano go rozebrać. Pierwsza połowa XVI w. to okres szerzenia się na Śląsku reformacji. Po śmierci księcia Karola I Podiebradowicza jego synowie opowiedzieli się po stronie luteranizmu. Pierwszym pastorem ewangelickim został pochodzący z Ziębic były ksiądz katolicki Klemens Melzer. W 1544 r. ustawiono w prezbiterium pomnik w kształcie sarkofagu Karola I i jego żony Anny żagańskiej wykonany przez Ulryka z Żagania. Od 1547 r. do 1566 r. prowadzono prace nad przesklepieniem całego kościoła. W 1562 r. ukończono budowę domu parafialnego, rozpoczętą w 1520 r. Ostatnim pastorem w kościele parafialnym był ząbkowiczanin Abraham Kirstein, który w 1619 r. objął parafie i poświęcił nową ambonę, która istnieje do dziś. W okresie gdy pastor Kirstein obejmował parafię trwała trzydziestoletnia (1618 – 1648). Na terenach zajmowanych przez wojska cesarskie przeprowadzano rekatolizację. Efektem tych działań było przyjęcie przez Radę Miejską Ząbkowic w dn. 9.II.1629 r. oświadczenia w swoim i mieszkańców imieniu, że dobrowolnie przyjęli wiarę katolicką. Tego samego dnia poświęcono kościół, a świątynia otrzymała wówczas wezwanie św. Anny. W 1629 r. przybył do Ząbkowic ksiądz Hieronymus Helzel, który pierwszym proboszczem po przejęciu kościoła przez katolików. W 1632 r. Szwedzi zajęli Ząbkowice, a mieszkańcy wygnali proboszcza Helzela, który cudem uszedł z życiem. Przywrócono nabożeństwa luterańskie, lecz już w lutym 1633 r. proboszcz Heltzel powrócił na stanowisko. Po wojnie trzydziestoletniej wróciło do świątyni życie katolickie, działały liczne bractwa religijne. Prace budowlane i wyposażeniowe w kościele rozpoczęły się w 1698 r. i trwały do 1706 r. Wykonano nowy ołtarz główny z obrazem Johanna Claessensa oraz wyremontowano dach. W 1731 r. wzniesiono nową emporę organową i umieszczono na niej nowe organy, a w 1735 r. usunięto ze środka prezbiterium nagrobek Karola I i jego żony Anny. W 1754 r. zawarto kontrakt z miejscowym cieślą Franz Urbanem i bardzkim rzeźbiarzem Ludwigiem Jaschke na wykonanie nowego, istniejącego do dzisiaj ołtarza głównego, który ukończono w 1759 r. W 1815 r. nagrobek książęcy został przeniesiony do kaplicy Kauffunga, a na balkonie sali bractwa maryjnego umieszczono relikwie męczenników dominikańskich przeniesione ze skasowanego kościoła św. Krzyża. Dzisiejszy swój wygląd zawdzięcza kościół św. Anny pracom wykonanym w II połowie XIX w. W 1861 r. malarz Karl Krachwitz i cieśla Franz Xaver Moschner z Braszowic wykonali nowe obrazy drogi krzyżowej. W 1865 r. wymieniono posadzkę w
prezbiterium i otwarto sarkofag książęcy. W latach 1873−1875 przekształcono w duchu neogotyckim wnętrza, a w latach 1893−1895 dodano od zewnątrz przybudówki zachodnią i południową, na elewacje zaś nałożono nowe lico z cegły maszynowej, a następnie w latach 1895−1897 odnowiono wnętrze świątyni o czym informuje napis na tylnej części ołtarza głównego. Po II wojnie światowej w latach 1976−77 przeprowadzono remont wnętrza polegający na usunięciu zawilgoconych i zagrzybionych tynków, osuszeniu cegieł i wymalowaniu wnętrza techniką wapienno−kazeinową. W 2008 r. przeprowadzano remont dachu świątyni. Ząbkowicka fara jest orientowanym trójnawowym, czteroprzęsłowym kościołem halowym. Przy wschodnich przęsłach północnej i południowej nawy dobudowano kaplice na rzucie prostokąta, które tworzą rodzaj transeptu. Kościół nakrywają cztery typy sklepień: krzyżowo−żebrowe nad nawami bocznymi, zakrystią i kaplicą chrzcielną; sieciowe nad prezbiterium i nawą główną; gwiaździste ośmioramienne nad zachodnim przęsłem nawy głównej oraz czteroramienne nad północną kruchtą i w sali bractwa maryjnego. Wschodnią ścianę prezbiterium zajmuje trzykondygnacyjny ołtarz główny. Jego centralną część, flankowaną przez cztery kolumny kompozytowe, stanowi sygnowany obraz olejny z 1701 r. autorstwa antwerpczyka Jana Claessensa nadwornego malarza biskupów wrocławskich. Płótno zostało przeniesione ze starszego ołtarza. Po obu stronach obrazu między kolumnami stoją dwie figury: po północnej św. Piotr z pękiem kluczy, po południowej św. Paweł z mieczem w prawej ręce i otwartą księgą w lewej. Wymowę ołtarza podkreślają rzeźby przedstawiające ewangelistów umieszczone przy ścianach prezbiterium. Po południowej stronie są to: św. Mateusz i św. Marek, a po przeciwnej stronie św. Łukasz i św. Jan. Oprócz ołtarza głównego i rzeźb ewangelistów w zachodniej części północnej ściany prezbiterium znajdują się dwa epitafia. Starsze, renesansowe upamiętnia rodzinę Scholzów i zostało wykonane na początku XVII w. Na skrzyżowaniu prezbiterium i nawy znajduje się okazałe barokowe epitafium Franza Dominicusa von Schellenberga. Po południowej stronie prezbiterium tuż przy ołtarzu głównym znajduje się niewielka kaplica zamknięta kratą. W jej wnętrzu jest umieszczona barokowa chrzcielnica. Na jej pokrywie pochodzącej z II połowy XVIII w. została przedstawiona scena chrztu Chrystusa przez św. Jana Chrzciciela. Ambona powstała w 1619 r. z fundacji rady miejskiej. Prace rzeźbiarskie wykonał Jan Grünberger z Freiburga w Miśni, natomiast polichromował ambonę malarz Herman Brammer. Kazalnica została wykonana z piaskowca, gabra i alabastru. W płycinach balustrady znajdują się rzeźbione w alabastrze sceny z historii zbawienia. Na balustradzie schodów są to przedstawienia ze Starego Testamentu, a na korpusie z Nowego. Kolejno od bramki są to: Wygnanie z raju, Sen Jakuba, Ofiara Abrahama, Wniebowstąpienie Eliasza, Pokłon pasterzy, Chrzest Chrystusa, Ukrzyżowanie, Zmartwychwstanie. Na koszu ambony na cokolikach siedzą figurki ewangelistów. Kolejno od schodów są to: św. Mateusz, św. Marek, św. Łukasz, św. Jan. W podporze ambony znajduje się grupa rzeźbiarska przedstawiająca proroka Habakuka unoszonego przez anioła. Węgary bramki mają postać manierystycznych pilastrów, zdobionych u dołu pękami owocowo−kwiatowymi, a u góry dwiema rzeźbionymi głowami, które według tradycji przedstawiają rzeźbiarza i jego żonę. W naczółku znajduje się herb Ząbkowic, oparty o uskrzydloną główkę aniołka i podtrzymywany przez dwa anioły. W zwieńczeniu widzimy symbol Eucharystii − figurkę pelikana siedzącego na gnieździe i karmiącego młode własnym ciałem. Na filarach nawy głównej stoją na konsolach XIX wieczne rzeźby. Po północnej stronie naprzeciw ambony stoi figura Matki Boskiej, która trzyma Dzieciątko na lewej ręce, a w prawej dzierży berło. Na ostatnim filarze po tej stronie jest umieszczona rzeźba św. Michała Archanioła z mieczem i tarczą. Po południowej stronie naprzeciw św. Michała Archanioła stoi rzeźba św. Jadwigi Śląskiej. Na emporze znajdują się organy, które wykonał w 1731 r. organomistrz z Nysy Hans Jakub Rischak. W północnej nawie bocznej tuż obok prezbiterium stoi neogotycki ołtarz Serca Jezusowego. W środkowej niszy znajduje się rzeźba serca Jezusowego, a w pozostałych św. Franciszka z Asyżu po stronie południowej i św. Stanisława Kostki po stronie północnej. W południowej nawie bocznej symetrycznie do poprzednio opisanego ołtarza stoi neogotycki ołtarz Matki Boskiej. Retabulum składa się z trzech nisz z rzeźbami: Matki Boskiej w centralnej, św. Doroty w południowej i św. Barbary w północnej niszy. Do północnej nawy bocznej przylega kaplica św. Anny. Prowadzi do niej ozdobny barokowy portal. Nad nim jest napis w kartuszu: S. Annam (Świętej Annie). W kaplicy znajduje się barokowy ołtarz architektoniczny św. Anny. W centrum ołtarza jest obraz ząbkowickiego malarza Bernarda Krausego Maria z rodzicami. Przedstawia on siedzącą św. Annę, która palcem wskazuje swojej córce fragment Biblii do przeczytania. Na prawo od kobiet stoi św. Joachim. Jest to jedyny zachowany w kościele obraz Krausego. Na sklepieniu kaplicy znajduje się fresk Johanna Michaela Steinera z Barda przedstawiający w centrum Opatrzność Bożą w otoczeniu putt. W rogach przedstawione zostały cztery postacie kobiece – przedstawienia cnót: wiary, miłości, nadziei i sprawiedliwości. Na wschodniej ścianie kaplicy św. Anny zwraca uwagę niewielkie prostokątne epitafium w języku łacińskim Urszuli Chłapowskiej, zm. w 1796 r., matki Dezyderego Chłapowskiego, bohatera wojen napoleońskich. Na łuku prowadzącym do kaplicy stoją na konsolach dwie rzeźby: po wschodniej stronie św. Anna Samotrzeć z datą 1493, w której cyfra 4 jest przedstawiona jako pół 8. Po przeciwnej stronie znajduje się rzeźba kobiety z sierpem przedstawiająca św. Notburgę. Droga krzyżowa obiega świątynię w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara. Obrazy namalował w 1861 r. Karl Krachwitz, a prace ciesielskie wykonał Franz Xaver Moschner. Do południowej nawy bocznej przylega przylega kaplica Mariacka. Jest ona położona naprzeciw kaplicy św. Anny. Na zachodniej ścianie kaplicy na neogotyckiej konsoli jest ustawiona Pieta datowana na ok. 1500 r. Rzeźba znajdowała się do końca XIX w. w ołtarzu Franza Dominicusa von Schellenberga. W środku nawy południowej znajduje się wejście do kaplicy Wniebowstąpienia zwanej obecnie kaplicą Kauffunga. Jest ona nakryta sklepieniem trójdzielnym opartym na ustawionym pośrodku filarze, na który promieniście spływają żebra. W północno−wschodnim jej rogu znajduje się pomnik nagrobny w kształcie tumby księcia Karola I Podiebrada i jego żony Anny żagańskiej. Postacie małżonków zostały przedstawione w pozycji leżącej na płycie wierzchniej, z otwartymi oczami, oczekujące zmartwychwstania. Nogi zmarłych oparte są o dwa lwy symbolizujące podeptane przez nich zło. Na obu bocznych ścianach pomnika oraz na krótszym boku po stronie głów pary książęcej znajdowało się niegdyś łącznie 14 tarcz herbowych, obecnie zachowało się jedynie sześć. Są to wymieniając od strony stóp herby: księstwa opolskiego, Bawarii, Sycylii, Badenii, księstwa ziębickiego i Lotaryngii. Jak wskazuje inskrypcja twórcą pomnika był mistrz Ulryk, który według ząbkowickiego kronikarza Martina Koblitza pochodził z Żagania. Obok pomnika książęcego na ścianie północnej została wmurowana płyta nagrobna Sigmunda Kauffunga von Chlum, dawnego właściciela dworu – dzisiejszej Izby Pamiatek Regionalnych. Od północy do kościoła dobudowana jest gotycka kruchta. Znajdują się w niej: epitafium Katarzyny Behmerin na zachodniej ścianie i płyta nagrobna Marii Schindler na wschodniej. W zachodniej części terenu przykościelnego znajduje się rzeźba Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej, postawiona w maju 1916 r., autorstwa wrocławskiego rzeźbiarza Johanna Baumeistera.

Jednostki organizacyjne