Przejdź do treści strony

Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego

obraz

Ząbkowicki klasztor dominikanów miał swoje początki w Przyłęku, gdzie znajdowała się filia klasztoru wrocławskiego, o którym pierwsza wzmianka pochodzi z 1285 r. Wkrótce po tym zakonnicy osiedlili się w Ząbkowicach, gdzie byli po raz pierwszy wzmiankowani w 1302 r. Zmiana miejsca pobytu dominikanów była związana z upadkiem Przyłęku, który utracił prawa miejskie na rzecz Ząbkowic. W dniu 20 III 1428 r. (lub 2 IV ) . husyci zajęli Ząbkowice, zamordowali przeora Mikołaja, ojca Jana i diakona Andrzeja oraz spalili kościół i klasztor. Ówczesna świątynia obejmowała jedynie dzisiejsze prezbiterium, przy którym znajdowała się okrągła wieża. Jej resztki są dziś widoczne między nawą a budynkiem klasztornym. Odbudową kościoła i klasztoru rozpoczęła się w 1445 r. i zakończyła dopiero w 1515 r. W 1541 r. książęta ziębiccy z dynastii Podiebradów, w związku z przyjęciem wiary luterańskiej przez ludność Ząbkowic skasowali klasztor a zabudowania przejęło miasto. W latach 70. XVI w. kościół przekazano gminie ewangelickiej. Godnym odnotowania wydarzeniem z tego okresu było pochowanie w nim w 1627 r. znanego humanisty śląskiego Georgiusa Katschkera, rektora ewangelickiej szkoły przyparafialnej, zwanego Aeluriusem autora Glaciographii – pierwszego opisania Ziemi Kłodzkiej i księstwa ziębickiego. Jego nagrobek nie zachował się. W 1629 r. kościół zwrócono dominikanom. W 1632 r. świątynia i klasztor spłonęły i odbudowano je dopiero w 1669 r. W kościele dominikańskim raz w tygodniu wygłaszano kazanie po polsku, na które przybywała okoliczna ludność polska. W konwencie było wielu zakonników narodowości polskiej, a w II połowie XVII w. i na początku XVIII w. spotykało się przeorów o polskich nazwiskach np. Grzegorz Królik, Jerzy Gaszyński, Alan Sulik. Świątynia jeszcze kilkakrotnie była remontowana w XVIII w. W 1795 r. w klasztorze mieszkało 4 księży i 3 braci. Piętnaście lat później edyktem z 28−30 X 1810 r. król pruski Fryderyk Wilhelm III skasował klasztor dominikanów w Ząbkowicach. Dnia 16 X 1815 r. kościół objęła gmina protestancka. Od tego czasu w dawnym klasztorze było mieszkanie pastora i organisty oraz do 1865 r. szkoła podstawowa. W latach 1832−35 ewangelicy przeprowadzili w kościele i klasztorze prace budowlane, m.in. wzniesiono wówczas dzisiejszą wieżę. Dziedziniec klasztorny służył jeszcze do 1867 r. jako skład soli, co było związane ze średniowiecznym prawem składu. Ewangelicy dokonali zmian w wyposażeniu świątyni, m.in. usunęli boczne ołtarze, usunięto figury świętych dominikańskich sprzed świątyni, w ołtarzu głównym został umieszczony obraz Chrystusa, a na ścianach zawieszono wizerunki reformatorów. Podczas wielkiego pożaru Ząbkowic, który wybuchł około południa 24 IV 1858 r. kościół znalazł się w poważnym niebezpieczeństwie. W tej sytuacji ówczesny pastor Herman Graeve wszedł do kościoła, ukląkł przed ołtarzem i zaczął błagać Boga o ratunek. Nagle wiatr zmienił kierunek i świątynia była ocalona. Tego dnia spłonęło 3/4 miasta. W dniu 21 VIII 1946 r. kościół oraz klasztor wraz z przyległościami przejęło 11 sióstr Klarysek Najświętszego Sakramentu, które przybyły ze Lwowa, a 29 września tego samego roku odbyło się poświęcenie kościoła i klasztoru oraz odbyła się pierwsza msza święta. Po jej zakończeniu ustawiono na prowizorycznym tronie monstrancję do publicznej adoracji. Od tej pory trwa w kościele nieustanna adoracja Najświętszego Sakramentu. W dniu 30 XI 1970 r. powróciły do kościoła relikwie męczenników dominikańskich. Jest to jeden z siedmiu klasztorów Klarysek Najświętszego Sakramentu w Polsce. Kościół jest budowlą orientowaną, jednonawową, o wyodrębnionym, wydłużonym i prosto zamkniętym prezbiterium. W nawie znajdują się rzędy kaplic, które tworzą ciągi pomieszczeń o charakterze naw bocznych. Ponad kaplicami wzniesiono kondygnację empor, a świątynia jest przykryta sklepieniem krzyżowym. Kościół należy do najwcześniejszych przykładów tradycyjnego budownictwa wczesnobarokowego na Śląsku. W kościele wzrok przyciąga znajdujący się w prezbiterium barokowy ołtarz główny z 1743 r. z obrazem Podniesienie Krzyża Świętego. Pomiędzy kolumnami stoją rzeźby św. Piotra z kluczami i odwróconym krzyżem i św. Pawła z mieczem i księgą po drugiej stronie. Za skrajnymi kolumnami stoją dwaj aniołowie, którzy na tarczach mają po pięć okrągłych pól, na których są przedstawione tajemnice różańca. W górnej części ołtarza znajduje się obraz Trójca Święta. Przy południowej ścianie prezbiterium, umieszczony jest relikwiarz męczenników dominikańskich. Po drugiej stronie prezbiterium znajduje się grupa rzeźbiarska Ukrzyżowania z poł. XVIII w. przypisywana Michałowi Klahrowi Młodszemu z Lądka Zdr. Na skrzyżowaniu nawy i prezbiterium znajduje się barokowa ambona, współczesna ołtarzowi głównemu. Na dolnej części korpusu są umieszczone siedzące figurki ewangelistów. W nawie południowej znajduje się XIX w. ołtarz św. Franciszka z Asyżu, a po przeciwległej stronie w zachodnim krańcu nawy północnej znajduje się ołtarz św. Klary. Do kościoła przylegają zabudowania dawnego klasztoru dominikanów, który jest objęty klauzurą i nie jest dostępny do zwiedzania.

Jednostki organizacyjne